نقش GIS ، سیستم اطلاعات جغرافیایی در بهبود وضعیت ایمنی ترافیک

مقدمه:

حوادث جاده ای و تلفات و خسارات ناشی از آن در کشور، سالهاست که به عنوان یکی از معضلات مدیریت حمل و نقل شناخته شده است. امار و اطلاعات اخذ شده حاکی از آنست که خوشبختانه طی پنج سال گذشته خسارات جانی و مالی با استقرار سیستمهای کنترلی سخت گیرانه چه از نظر فن آوریهای پیشرفته و چه از نظر مدیریت حمل و نقل همواره روند کاهشی داشته است اما با توجه به رشد سریع اقدامات پیشگیرانه و اصلاحی در کشورهای صنعتی هنوز ایران جزء کشورهایی است که تارسیدن به جایگاه مطلوب فاصله دارد. یکی از فن آوریهایی که با ظهور رایانه ها و نرم افزارهای پرسرعت به شدت در مدیریت حمل و نقل مورد استفاده قرار گرفته است سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) است که در بطن ساز و کارهای دیگری همچون حمل و نقل هوشمند (ITS) توانسته در مدیریت اطلاعات مربوط به حمل و نقل کمک زیادی در فرایند تصمیم گیری با هدف ارتقاء شاخص های حمل و نقل نظیر هزینه ، زمان ، آلودگی ، مصرف انرژی و البته ایمنی ترافیک بنماید. در این مقاله کاربرد و نفوذ سیستم GIS در شاخص ایمنی حمل و نقل به ویژه حمل و نقل شهری به دلیل وجود متغیر مهمی بنام انسان در قالب عابر پیاده در سطح خیابانهای شهری نسبت به مسیرهای برون شهری ، مورد بررسی قرار میکیرد. در انتها نیز پیشنهاداتی جهت افزایش عمق نفوذ و توسعه GIS در بین جوامع شهری به عنوان یک بعد جدید در کنار ابعاد موجود در سبک زندگی شهری ارایه میگردد.

ایمنی ترافیک :

بطور کلی منظور از ایمنی ترافیک اتخاذ روشهایی با هدف جلوگیری از ورود هرگونه خسارت جانی و مالی به کاربران سیستم های حمل و نقل است. وقتی صحبت از سیستم حمل و نقل به میان میاید منظور سیستم هایی هستند که از سه جزء بترتیب ،امکانات ثابت (جاده ، خیابان ، پایانه ، ایستگاه) ، موجودیت های جاری (وسایل نقلیه) و سیستم های کنترلی ( علایم ، پلیس ، دوربین و...) تشکیل شده باشد. کاربران سیستم های حمل و نقل در هنکام استفاده از سیستم حمل و نقل نیازمند تامین شدن یک سطح منطقی و مقرون به صرفه از ایمنی درهر سه جزء معرفی شده هستند. بدین معنی که هرفردی که سوار بریک وسیله نقلیه است علاوه بر اینکه باید امکانات لازم برای ایمن نگهداشتن وی نظیر کمربند و کیسه هوا ضروری است بلکه باید مسیر حرکتش نیز از نظر وضعیت دید و یا علایم ترافیکی هم ایمنی وی راتضمین کنند. بحث ایمنی ترافیک رامیشود بنا به اقتضای مدیریت گسترش داد و امکانات ثابت وابسته به ترافیک را نظیر ایستگاهها و پایانه ها نیز وارد بحث ایمنی نموده و از نظر سطح ایمنی فراهم شده برای کاربران مورد مطالعه قرار داد.

آنچه گفته شد در بسیاری از مراجع در قالب عوامل موثر در ایمنی و طرح هندسی راهها به صورت عوامل سه گانه انسان ، راه، و وسیله نقلیه به دست اندرکاران حمل و نقل چه در حوزه آموزش و چه در حوزه تحقیق و همچنین در حوزه طرح و اجرا معرفی شده است. جهت تشریح دقیق تر موضوع باید گفت که ایمنی کاربران در یک سیستم حمل و نقل را میتوان در نوع اول در روشهای جلوگیری از تحمیل خسارات جانی و مالی حین استفاده از امکانات ثابت مثل جاده ها ، ایستگاهها، پایانه ها و غیره تعریف نمود. در نوع دوم میتوان همین بحث ایمنی را در نوع وسایل نقلیه و چگونگی تامین ایمنی مسافران و رانندگان با استفاده از وسایل نقلیه ایمن و یا حتی هوشمند با قابلیت کنترل سلامت سرنشین بسط داد و بالاخره در نوع سوم قضیه ایمنی کاربران را در سطح سیستم های کنترل نظیر علایم عمودی و افقی و یا قابلیت هایی که سیستم حمل و نقل هوشمند در استفاده از امکانات رایانه ای ، ماهواره ای فراهم نموده مورد تحلیل و ارزیابی قرار داد.

با عنایت به مطالب فوق خوب است به این نکته بیشتر توجه شود که بهتر است در برنامه های کلان بجای هدف گذاری و تمرکز بر روی جاده های ایمن عبارت سیستم حمل و نقل ایمن مورد توجه قرار گیرد یعنی اگر زمانی ادعا شود که کشورمان از نظر سطح ایمنی به جایگاه مناسبی رسیده است همگان چنین برداشتی داشته باشند که کاربران حمل و نقل شامل مسافران ، عابران و رانندگان از مبدا تا مقصد و در حین استفاده از کلیه امکانات حمل و نقل اعم از جاده ، علایم و پایانه از ایمنی مناسب و قابل قبول برخوردار میباشند. بعبارتی ایمنی از ابتدای سفر در مبدا مورد توجه باشد تا در حین سفر و همچنین پس از رسیدن به مقصد سفر و اتمام دوره مسافرت و جابجایی انسان و البته در گام بعد جابجایی کالا . باید توجه داشت که رسیدن به این سطح از ایمنی مستلزم در اختیار داشتن اطلاعات کافی و ساختاربندی شده زیادی میباشد که در بخش اعظم این نوشتار راجع به آن بحث خواهد شد.

نقش استراتژی جمع آوری آمار و اطلاعات در ایمنی ترافیک :

بطور کلی از واژه آمار سه معنی میتوان برداشت کرد که عبارتند از اطلاعات عددی جهت تفسیر اتفاقات با کمک نمودار ، تئوری اعداد جهت ساختن مدل با کاربردهای مختلف و روشهای جمع آوری تنظیم و تجزیه وتحلیل اطلاعات در دست .

بهرحال میتوان گفت آمار علمی است که پیرامون جمع آوری و تنظیم و تحلیل و تفسیر اطلاعات عددی سخن میگوید. مطابق آنچه گفته شد ایمنی ترافیک را باید بگونه ای به قسمتها و بخشهایی که قابلیت تبدیل به کمیت های قابل اندازه گیری هستند ، تبدیل نمود. در این مقاله بر این رویکرد که میتوان با تحلیل اطلاعات مربوط به حمل و نقل در قالب یک بانک اطلاعاتی قدرتمند و هوشمند ،وضعیت ایمنی حمل و نقل را ارتقاء بخشید،تمرکز میشود. فرض اساسی در مطلب فوق آن است که با جمع آوری و تحلیل اطلاعات مربوط به عوامل موثر در ایمنی ترافیک یعنی انسان ، راه، وسیله نقلیه و در اختیار قراردادن نتیجه تحلیل ها به طراحان و برنامه ریزان ، بتوان راه حل هایی جهت کاهش تلفات و صدمات وارده به ارکان مختلف حمل و نقل یافت . از آنجا که حجم اطلاعات تاثیرگذار بر تحلیل وضعیت ایمنی میتواند بخش اعظم حافظه های رایانه را به خود اختصاص دهد شناخت و اولویت بندی اطلاعات و استراتژی لایه بندی اطلاعات میتواند در گام های نخستین مفید واقع شود. در بخش بعد سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) که یک ابزار قدرتمند در زمینه لایه بندی اطلاعات وانجام تحلیل های مختلف میباشد معرفی میشود تا پس از آن با شناخت اطلاعات حوزه ایمنی ، نقش آن بر ارتقاء ایمنی مورد ارزیابی قرار گیرد.

معرفی سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS):

طی دهه های اخیر با رشد فن آوری های مرتبط با رایانه و ساخت انواع مختلف برنامه ها و نرم افزارها در زمینه جمع آوری و طبقه بندی اطلاعات ، استفاده از سیستمهایی که بتوانند کاربران را در بهره برداری از لایه های مختلف اطلاعات (عددی ، توصیفی، گرافیکی ) یاری دهند، بسیار فراگیر شده است. در این بخش یکی از معروفترین و پرکاربرد ترین سیستم ها در کلیه زمینه های علمی ، تحقیقاتی و عملیاتی بنام سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) ، معرفی میشود. پرواضح است که یکی از کاربردهای این سیستم در زمینه حمل و نقل میباشد که در این مقاله فقط نقش آن در ایمنی ترافیک مورد توجه میباشد.

امروزه دنیا پدر علم GISرا آقای راجر تاملینسون ( ROGER TOMLINSON 1933-2014) میشناسد که در سال 1968 مقاله ای برای برنامه ریزی منطقه ای با استفاده ازسیستم اطلاعات جغرافیایی ارایه نمود. در مراجع مختلف تعاریف زیادی راجع به GIS ارایه شده است . یکی از دقیق ترین آنها در موسسه تحقیقات سیستم های محیطی در کالیفرنیا بیان شده که عبارت است از مجموعه ای سخت و نرم افزار و داده های جغرافیایی و منابع انسانی است که بمنظور کسب ، ذخیره، به روز رسانی، بکارگیری ، تحلیل و نمایش کلیه اشکال اطلاعات مرجع جغرافیایی طراحی میشود.بعبارتی دیگر GIS یک سامانه رایانه ای برای مدیریت و واکاوی اطلاعات جغرافیایی بوده که توانایی گرد آوری، ذخیره و واکاوی و نمایش اطلاعات جغرافیایی را دارد. هدف نهایی یک سامانه جغرافیایی ، پشتیبانی برای تصمیم گیریهای پایه گذاری شده بر پایه داده های جغرافیایی میباشد و عملکرد اساسی آن بدست آوردن اطلاعاتی است که از ترکیب لایه های متفاوت داده ها با روشهای مختلف و با دیدگاههای گوناگون بدست میایند. ازچهل سال گذشته تاکنون GISبطور فزاینده ای برای تحلیل و نمایش نقشه ها ، داده ها و اثرگذاری خط مشی های اتخاذ شده توسط دولت ها در کشورهای صنعتی مورد استفاده قرار گرفته است . یکی از نکات مهم در این کشورها آن است که در دو جبهه آموزش و کاربرد از این فن آوری استفاده میشود و بدین سبب است که همراه با رشد تکنولوژی آموزش آن نیز مورد توجه قرار میگیرد. متاسفانه در کشورهای عقب مانده تر ورود تکنولوژی قبل از وجود زیرساختهای آموزشی و مهارت اندوزی صورت میگیرد و دولتهای مربوطه نیز کمتر به این نکته توجه دارند. بدین علت است که با گذشت حدود 40 سال از کاربرد این سیستم ، بسیاری از کشورها نمیتوانند بدون وابستگی به کشورهای صنعتی از GISبهره مند شوند. بطور خلاصه تاریخچه GISدر ایران از سال 1369 در سازمان نقشه برداری کشور آغاز میشود که بر اساس مصوبه ای از مجلس شورای اسلامی عهده دار طرح بکارگیری GISگردید. پس از آن شورای ملی کاربران سیستم های اطلاعات جغرافیایی با هدف سیاست گذاری ، برنامه ریزی و هماهنگ سازی فعالیت ها در زمینه GIS، تحلیل نیازمندی ها و استفاده از کلیه ظرفیت ها ی علمی کشور در سال 1372 تاسیس گردید. تا به امروز شهرداری ها، وزارت راه و شهرسازی ، جهاد کشاورزی ، موسسه زلزله ، سازمان جنگل ها و مراتع ، تعداد زیادی از دانشگاهها از کاربران این سیستم بوده اند. در شکل 1 نحوه کار GIS بطور شماتیک نشان داده شده است

شکل 1: نقش GIS در فرایند تبدیل اطلاعات به خروجی های تحلیلی و مدیریتی

عناصر اصلی تشکیل دهنده GIS عبارتند از :

الف: سخت افزار شامل صفحه کلید ف اسکنر و...

ب: نرم افزار های رایانه ای نظیر آرک اینفو ، آرک ویو ، مپ اینفو و ... که دارای توابع عملیاتی متعدد در جهت تجزیه و تحلیل مسائل و محاسبات آماری هستند که هریک برای مطالعات ویژه ای ارایه شده اند.

ج: اطلاعات. بطور کلی کیفیت اطلاعات یکی از مهم ترین موضوعات قابل توجه و اساسی است .

د: سازمان و نیروی انسانی که عملیات GIS را کنترل میکنند.

بنابر آنچه گفته شد در GIS، با ورود داده ها ، مدیریت بر آنها و پردازش و تحلیل آنها متناسب با قدرت نرم افزار و نیازهای پروژه ، خروجی های مرتبط تولید میشود. به عنوان نمونه در شکل شماتیک 2 ، مشاهده میشود که اطلاعات مختلف از قبیل کاربری زمین ، رقوم ارتفاعی ، نقشه شبکه ترابری در لایه های مختلف وارد شده است. در یک نرم افزار مناسب این اطلاعات و بسیاری از اطلاعات تصویری را میتوان به اطلاعات توصیفی تبدیل نمود و یا با تعریف پیش فرضهایی آنها را بصورت اطلاعات گرافیکی عرضه نمود.

شکل2: رویکرد لایه بندی اطلاعات در GIS

یکی از نرم افزارهای مرتبط ، ARC GIS است که کاربر را قادر میسازد تا بر اطلاعات و نقشه ها مدیریت نماید. در این نرم افزار ایجاد یک پایگاه داده های اطلاعاتی ، نمایش نمودارهای اطلاعاتی ، روشن یا خاموش کردن لایه ها و تهیه گزارشهای مختلف امکان پذیر میباشد]1[.

کاربرد GIS در مدیریت حمل و نقل:

مدیریت عبارت است از استفاده منطقی از علم و هنر جهت برنامه ریزی ، سازماندهی ، هدایت ، نظارت و کنترل جهت ایجاد هماهنگی برای رسیدن به هدف. در یک کلام ، مدیریت یعنی توانایی اخذ تصمیم ]2[. در حمل و نقل بدلیل مواجه بودن با بسیاری از مسائل که بخشی از آنها نیز ظاهرا ارتباطی با اصل موضوع مسئله حمل و نقل ندارند، اخذ تصمیم یا همان اعمال مدیریت، نیازمند در دست بودن اطلاعات فراوانی میباشد. در این جا یکی از هنرهای مدیر حمل و نقل اتخاذ یک استراتژی برای جمع آوری اطلاعات باید باشد. لذا هرچه سیستم جمع آوری اطلاعات مناسب و قدرت تحلیل آنها به روزتر باشد طبیعتا تصمیم گیری از ریسک های منطقی تری برخوردار خواهد بود. بطور کلی مدیریت حمل و نقل به دو دسته تقسیم بندی میشود:

الف: مدیریت فرهنگی و اجتماعی حمل و نقل

ب: مدیریت تسهیلات شهری (FACILITY MANAGEMENT)

اخذ تصمیم در مورد مسائلی که با فرهنگ و آداب و رسوم تاثیر گذار بر معضلات حمل و نقل در ارتباط باشند همانند قابلیت پذیرش انضباط اجتماعی افراد هر جامعه ای ، در طبقه بندی الف گنجانده میشود. در خصوص مدیریت تسهیلات حمل و نقل باید مباحثی که در مورد انواع کاربری های حمل و نقل در هر شهر یا منطقه ای نظیر حمل و نقل جاده ای، ریلی ، و یا آبی مطرح میشوند مورد توجه قرار گیرند. گاهی نیز از عبارت مدیریت تسهیلات شهری بصورت عام استفاده میشود که در آن تسهیلات موجود در یک منطقه یا شهر ، مورد توجه است. از این دیدگاه ، مدیریت تسهیلات شهری به مدیریت روسازی راهها ، مدیریت پل ، مدیریت روشنایی معابر ، مدیریت راه آهن شهری و مدیریت دریچه های فاضلاب تقسیم بندی میشود. حال تصور کنید اعمال مدیریت بر همه این تسهیلات در صورت وجود یک بانک اطلاعاتی قدرتمند چقدر میتواند موثر واقع شود . در حالتی که در این بانک اطلاعاتی نقشه هایی از کلیه امکانات و تسهیلات در لایه های مختلف استقرار یابند در کمترین زمان میتوان بسیاری از معضلات را مشاهده ، بررسی ، ارزیابی و در نهایت تصمیم گیری نمود. بهمین دلیل است که عبارت AUTOMATED MAPPING یا (AM) را نیز همواره در کنار

( FM) بهتر است ذکر کنیم(FM/AM) ] 3[.

امروزه که در بسیاری از شهرهای جهان جلوه هایی از حمل و نقل هوشمند مشاهده میشود استفاده از فن آوریهای مدرن مخابراتی ، ماهواره ای ، رایانه ای در مدیریت حمل و نقل انسان و کالا رونق یافته است و سیستم GIS هم از هموارکننده های مسیر توسعه حمل و نقل هوشمند (ITS) (INTELLIGENT TRANSPORTATION SYSTEM ) بشمار میاید. در شکل 3 مفهومی از حمل و نقل هوشمند که در آن علاوه بر تبادل اطلاعات بین اجزاء گوناگون حمل و نقل ، میتوان حتی وسایل نقلیه را نیز بصورت هوشمند در شبکه تسهیلات حمل ونقل بعنوان یک بازیگر فعال مورد شناسایی قرار داد.

شکل 3: شمایی مفهومی از حمل و نقل هوشمند با توانایی تبادل اطلاعات بین اجزاء گوناگون حمل و نقل

پر واضح است که برای حل معضلات ترافیکی در اولین گام در اختیار داشتن بانک اطلاعاتی برای شناخت وضع موجود بسیار با اهمیت است. در GIS اطلاعات را به شکلهای مختلف میتوان بهم تبدیل نمود و زمان مورد نیاز تحلیل و ارزیابی آنها را به طرز چشمگیری کاهش داد. بطور نمونه در انتهای این بخش به برخی کاربردهای GIS در حمل و نقل اشاره شده و سپس بطور مشخص رویکرد استفاده از این سیستم در ارتقائ وضع ایمنی مورد بحث قرار خواهد گرفت .

از سیستم GIS برای مدیریت سیستم حمل و نقل عمومی از طریق جمع آوری و تحلیل اطلاعات مربوط به کاربری زمین جهت بهینه سازی مکان ایستگاههای اتوبوسهای شهری استفاده های زیادی شده است. یکی دیگر از کاربردهای آن در سیستم آدرس دهی معابر است بگونه ای که با انتخاب کد و آدرس های عددی برای معابر و تهیه نقشه های شبکه ترابری میتوان الگویی با هدف حذف ادرسهای مشابه و آدرسهای پیچیده ، راه را برای انتقال اطلاعات ضروری به ایستگاههای آتش نشانی در مواقع اضطراری و تسهیل در امر کمک رسانی و همچنین خدمت رسانی به صنعت گردشگری هموار نمود ] 4 [.

یکی از اقدامات مدیریت حمل و نقل ایجاد تسهیلاتی بمنظور بهبود سطح سرویس معابر است. سیستم GIS میتواند کلیه اطلاعات مربوط به پارامترهای اصلی ترافیک یعنی حجم ، چگالی، و سرعت را بهمراه اطلاعات فیزیکی معابر همچون تعداد خطوط ، عرض ، فاصله موانع جانبی از مسیر عبور و مرور و ترکیب ترافیکی معابر در لایه های مختلف بارگذاری کرده و اقدام به تحلیل و محاسبه سطح سرویس نمود. یکی دیگر از کاربردهای سیستم GIS ایجاد بانک اطلاعاتی از تاریخچه ساخت معابر ، انجام تعمیر و نگهداری ها و انواع خرابیها و ضخامت لایه های روسازی است که در سیستم مدیریت روسازی مورد استفاده است.

نقش GIS در ایمنی حمل و نقل:

همانطور که گفته شد هدف از نگارش این مقاله تحلیل نقش GIS در ارتقاء سطح ایمنی حمل و نقل زمینی و بیشتر حمل و نقل شهری است. در بخشهای قبل راجع به تعریف GISو برخی کاربردهای آن در مدیریت حمل و نقل مطالبی ارایه شد. در این بخش علاوه بر تشریح نقش GIS بر ایمنی ، راهکارهایی نیز جهت ارتقاء نقش این سیستم و فراگیر شدن آن در سطح جامعه بیان میگردد. با استفاده از فرایند ورود اطلاعات مرتبط با تصادفات و دیگر عوامل درگیر با آن نظیر عابرین پیاده و طرح هندسی معابر و مشخصات فیزیکی نقاط حادثه خیز ، GIS ، نقشه ها و نمودارهای مربوطه را ارایه میدهد. با استفاده از این نمودارها امکان بررسی دقیق وضعیت و چاره اندیشی جهت کاهش تلفات و خسارات رانندگی نظیر اعمال تغییرات در سیستم روشنایی ، علایم ، وضعیت پیاده رو ها و نقاط تداخل عابر و وسیله نقلیه ، فراهم میشود. ] 5 [. باید متذکر شد که نمیتوان تاثیر سیستم GIS در ایمنی ترافیک را مستقل از حمل و نقل هوشمند بررسی کرد یعنی GISفن آوری است که بدون شک به خودی خود سبب هوشمند شدن حمل و نقل میشود و دیگر نمیتوان با معیارهای موجود و تعریف شده بر اساس فن آوری های اواسط و حتی دو دهه آخر قرن بیستم به قضیه نگریست. لذا امروزه شناخت تاثیر GIS بر ایمنی حمل و نقل مستلزم شناخت مفهوم حمل و نقل هوشمند است.همانطور که قبلا تعریفی از حمل و نقل هوشمند یا ITS ارایه شد، رایانه های قدرتمند و امکانات مخابراتی و اینترنتی از پایه های یک ITSهستند و GIS نیز یک بانک اطلاعاتی هوشمند رایانه محور میباشد. لذا باید دید در ITS چه راهکارهایی جهت ارتقاء ایمنی ترافیک پیشنهاد شده است و سپس تاثیر یا نقش GIS در آن راهکار ها مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد. در ITS جهت دستیابی به هدف نهایی از ارتقاء ایمنی که همانا کاهش خسارات مالی و جانی به کاربران حمل و نقل در درجه نخست و در رتبه های بعدی کاهش خسارات به امکانات ثابت حمل ونقل و وسایل نقلیه است ، پیشنهاد شده است که بطور مستقیم اخطارهای لازم با استفاده از علایم پیام متغیر و سیستم های شناسایی و ثبت تخلفات به کاربران داده شود. راه دیگر جهت ارتقاء ایمنی ، رویکرد غیر مستقیم است که در آن سعی میشود تا با اولویت دادن به سیستم های حمل و نقل عمومی و اخذ پول بصورت اتوماتیک زمینه رفع خطر و کاهش ریسک های مربوطه فراهم گردد.

امروزه با توسعه فن آوری اتومبیلهای هوشمند و بعضا بدون راننده ( DRIVERLESS CAR) میتوان رانندگان را پیش از شروع رانندگی از نظر سلامت و سطح هوش کنترل و در صورت مناسب بودن ، امکان روشن شدن وسیله ایجاد گردد. همچنین میتوان در حین رانندگی کنترل های فوق انجام پذیرد . برای روشن شدن بحث کلیه اقداماتی که با استفاده از ITS در جهت ارتقاء ایمنی میتوان انجام داد به شرح ذیل بیان میشود:

الف: کنترل وسیله ( موجودیت جاری ) از طریق استقرار سیستم های اخطار خروج از خط و یا جلوگیری از سرعت زیاد در قوسها و کارگذاری ویدئو در داخل خودرو.

ب: سیستم های مشاهده و کنترل وضعیت از طریق فن آوری شناسایی شیء متحرک در جلوی وسیله و دستور اجتناب از برخورد و یا فن آوری دید در شب.

سیستم GIS زمانی قابلیت کاربردی در زمینه حمل و نقل را دارد که پایگاه اطلاعاتی مناسبی را در خود جای داده باشد. در نخستین گام نیاز است تا اطلاعات مکانی جمع آوری و در قالب یک ساختار کاربردی به یک لایه از اطلاعات مورد نیاز تبدیل شود. اطلاعات مکانی در برگیرنده وضعیت کاربری زمین ، طرح هندسی ، تابلو ها و علایم ، موانع ، مراکز جذب سفر ، ایستگاه های آتش نشانی است. لایه دیگر اطلاعات میتواند شامل اطلاعاتی نظیر حجم ترافیک ، ترکیب آن ، نقاط پر حادثه ، نام خیابانها و نقش آنها در سلسله مراتب جابجایی ، توزیع کننده و دسترسی باشد. در خصوص ایمنی ترافیک اطلاعاتی که مربوط به تصادفات هستند کاربرد زیادی دارند. سیستم GIS قادر است اطلاعات گوناگونی راجع به هر تصادف شامل زمان وقوع ، نوع خسارت ، وضعیت برخورد ، عوامل درگیر در تصادف ( راننده ، عابر، مسافر )، وضعیت خیابان ، نام ، شرایط لغزندگی ، تعداد وسایل و تعداد مجروحین را مثلا بصورت توصیفی در لایه مربوطه نگهدارد. با تحلیل اطلاعات و گزارش گیری از آن، مناطق پر خطر در سطح منطقه قابل معرفی به انواع کاربران میباشد.

بطور مثال با داشتن توزیع مکانی مدارس در یک لایه و تلفیق آن با لایه ای که نقاط حادثه خیز را در خود جای داده میتوان نسبت به وضعیت مدارس و احتمال وقوع حوادث در نزدیکی آن ها را در قالب رسم جدول یا نمودار بخوبی نشان داد و نسبت به اقدام لازم تصمیم گیری را میسر نمود.

امروزه در محیط های شهری چند متغیر که نقش آنها در ایمنی به وضوح توسط کاربران قابل درک است عبارتند از سرعت ، روشنایی خیابان ، علایم (عمودی، افقی ، نوشتاری ) ، نحوه دسترسی عابرین به کاربریهای اطراف معابر ، نحوه امداد رسانی ( آمبولانس ، آتش نشانی ، جراثقال )، تعداد مراکز پلیس و موقعیت آنها. علاوه بر این موارد میتوان موارد دیگری هم در نظر گرفت که البته درک آنها توسط کاربران عادی چندان میسر نمیباشد. به عنوان مثال میدانیم که طرح هندسی میزان نفوذ برخی فن اوریها ی مدرن همچون ITSدر زندگی کاربران حال حاضر شهرهای ایران به رغم تاثیر زیاد در سطح ایمنی ، چندان قابل ملاحظه نمیباشد. منظور اینست که اکثر قریب به اتفاق مردم در شهرهای ایران قدرت شناخت و قضاوت بهتری نسبت به تاثیر متغیرهای دسته اول ( سرعت ، روشنایی، نحوه امدادرسانی و ... ) در سطح ایمنی معابر درون و برون شهری دارند تا نسبت به تاثیر متغیرهای دسته دوم ( طرح هندسی ، ITS) . حال در این بخش با توجه به مطالبی که در قسمت های قبل گفته شد ، قابلیت های سیستم GIS در حوزه متغیرهای دسته اول و دوم تکمیل میشود. در خصوص متغیرهای دسته اول ، متخصصین قادرند اطلاعات مربوط به سرعت هایی که در یک دوره زمانی با فن آوری ITS ( دوربین ثبت سرعت ) در یک پایگاه اطلاعاتی ثبت شده اند را برای یک خیابان در یک لایه نگهداری کرده و با تلفیق آن با اطلاعات تصادف های رخ داده در همان دوره زمانی و ترکیب آنها با وضعیت روشنایی امکان بررسی و تجمیع تحلیل های صورت گرفته در خصوص تصادفات آن خیابان را جهت اخذ تصمیم مناسب و منطقی فراهم نماید. همچنین با در دست داشتن موقعیت مکانی ایستگاههای آتش نشانی یا پلیس و با جمع آوری اطلاعات مربوط به زمان حضور نیروی کمک و امداد در محل حادثه میتوان قضاوتی مهندسی در خصوص فاصله مناسب پایگاههای امداد رسانی از یکدیگر و یا فاصله مناسب آنها از نقاط حادثه خیز و همچنین بهترین مسیر بعمل آورد. از آنجا که متغیر های دسته اول برای اکثر کاربران قابل درک میباشد توصیه میشود در مواقع تصمیم گیری های مدیریت کلان ، فرصتی نیز به اعلام نظرات کاربران سیستم حملو نقل فراهم شود تا با رویکرد هم افزایی بهترین تصمیم جهت ارتقاء سطح ایمنی اخذ گردد.

در خصوص متغیرهای دسته دوم که عمدتا شامل مشخصات طرح هندسی معابر هستند اطلاعاتی در مورد شعاع قوس ، مثلث دید ، شیبهای طولی و عرضی که باید بر اساس استانداردها و معیارهای مربوطه طرح و اجرا شوند ، کسب و در یک پایگاه اطلاعاتی ثبت میشوند. کاربرد GIS جایگذاری این اطلاعات در لایه های مجزا و سپس تحلیل آنها و مقایسه شان با رواداریهای استخراج شده از مبانی طراحی است. با تلفیق این تحلیل ها و تحلیل های برگرفته از وضعیت تصادفات ، خسارات و صدمات در آن مسیر که ممکن است آنها نیز لایه بندی شده باشند، برنامه ریزان به شناخت درستی از تعامل ایمنی و طرح هندسی دست میابند. اینجاست که میتوان معابری که بدلیل ضعف در طرح هندسی مسبب بروز تصادف و افت ایمنی شده اند با امکانات موجود در نرم افزارهای GIS به نمایش گذاشته و کاربران نیز از وضعیت طرح هندسی معابر در شهر محل سکونتشان آگاه شوند. این اطلاعات میتواند در مواردی که نیاز به تعیین مقصر میباشد هم مورد استفاده در دعاوی حقوقی قرار گیرد به ویژه در مواقعی که خسارت وارد شده به کاربران ناشی از ضعف در طرح یا اجرای شبکه ترابری باشد. در گام بعد خروجی تحلیل GIS میتواند خود یک ورودی جهت طرح یا ارتقاء سیستم حمل و نقل هوشمند باشد. پیش فرض آن است که خیابان هایی که موقعیت آنها در شبکه بدلیل ضعف در طرح هندسی از نظر ایمنی ، بحرانی است لکه گذاری شده و با استفاده از تابلو های پیام متغیر به نحو مقتضی به اطلاع رانندگان رساند تا تمهیدات پیشگیرانه اندیشیده شود. پر واضح است که علاوه بر سیستم تابلوهای پیام متغیر میتوان با استفاده از امکانات موبایلی در سطح شهر ، اطلاع رسانی های لازم از طریق پیام کوتاه ویا اپلیکشن های موبایلی صورت پذیرد. بعنوان مثال اگر دریک مسیر شریانی با تقاطع های همسطح ، مثلث دید از کیفیت مناسبی برخوردارنباشد، رانندگان میتوانند قبل از رسیدن به آن تقاطع (به ویژه رانندگان ناآشنا ) ، اقدام به تعدیل در سرعت حرکت خود بنمایند تا از بروز حوادث احتمالی پیشگیری شود.

آنچه گفته شد با توجه به پیشرفتهای روزانه فن آوری ، نمونه های کوچکی است از انبوه قابلیتهای سیستم GIS در سایه مفهومی گسترده تر بنام ITS.

نتیجه گیری:

بطور کلی از موارد مطرح شده نتیجه گرفته میشود که قابلیتهای GISدر ارتقاء ایمنی حمل و نقل بیش از آنچه که تاکنون در کشور تعریف شده است ، میباشد. موارد ذیل بطور خلاصه بعنوان نتیجه گیری از مبحث کاربرد GIS در ایمنی حمل و نقل بیان میشود. در پی آن نیز پیشنهاداتی در سطح کلان مطرح میگردد که دست مایه تحقیقاتی جداگانه میتواند قلمداد شود:

الف: هر سه جزء سیستم های حمل و نقل ( راه، وسیله نقلیه ، وسایل کنترلی) در ایمنی ترافیک تاثیر گذاربوده و ضروری است هنگام استقرارGIS همه اطلاعات سه جزء مذکور بصورت ساختاربندی شده مورد توجه قرار گیرد.

ب: در ارگانهایی که مستقیما با ایمنی ترافیک در تماس هستند علاوه بر بکارگیری فن اوریهای GIS یا ITSزمینه های لازم جهت آموزش و مهارت اندوزی کارشناسان بیش از پیش فراهم شود تا شرایط جغرافیایی و فرهنگی شهرهای ایران در هنگام استفاده از فن آوریهای منتقل شده از کشورهای صنعتی لحاظ گردد.

ج: GIS میتواند در تحلیل اطلاعات مربوط به طرح هندسی معابر و فراهم شدن زمینه لازم جهت فراگیر شدن ومعرفی آن در سطح جامعه بویژه در مواقع قضاوت برای تعیین مقصر تصادفها و جلوگیری از تحمیل هزینه به کاربرانی که خود آسیب دیده اند ، مفید واقع شود.

د: نتیجه مهم دیگری که از بحث میتوان گرفت که خود ظرفیت مطرح شدن به عنوان یک پیشنهاد را دارد آن است که GIS قادر است یک چتر اطلاعاتی از زمانی که کاربر تصمیم به آغاز سفری را میگیرد تا زمان رسیدن به مقصد ، به صورت مداوم در تمام طول سفر با بهره گیری از امکانات مخابراتی موجود ( نظیر تلفن همراه هوشمند ، گیرنده خودرو) ، برای کاربر فراهم بنماید. بدین ترتیب کاربران قادرند پیش از رسیدن به مقصد از وضعیت ایمنی در مسیر پیش رو آگاه شده و در زمان مناسب نسبت به ادامه راه یا انصراف از آن تصمیم گیری نماید.

مراجع:

1 -GISTECH.IR/GIS-SOFTWARE WWW.

WWW.E-MODIRAN.COM 2-

3- HAAS,PAVEMENT MANAGEMENT SYSTEM

4 وحید طاهری ، خلیل زمانی ، طرح پژوهشی ارایه الگویی برای سیستم آدرس دهی معابر ، مطالعه موردی شهر سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد سمنان ، 1386

5-WWW.TTIC.IR

VAHID TAHERI...